Fundacja rodzinna – 5 wniosków, jak nie narazić się na zarzut unikania opodatkowania
W uchwale z końca maja 2025 r. Rada ds. Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania przedstawiła istotne stanowisko dotyczące fundacji rodzinnych. To ważny sygnał dla osób planujących sukcesję. Fundacja rodzinna może być korzystnym narzędziem sukcesyjnym, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście działa zgodnie z celem. A celem jest gromadzenie i zarządzanie majątkiem rodzinnym.
Rada ds. Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania – czym jest?
Rada ds. Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania to niezależny organ ekspercki, który opiniuje o zasadności zastosowania klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (klauzuli GAAR). Rekomendacje Rady, choć formalnie niewiążące, mają istotne znaczenie praktyczne i interpretacyjne dla organów podatkowych oraz podatników.
W jakich przypadkach działania fundatora mogą zostać uznane za unikanie opodatkowania? – stanowisko Rady
Pierwsze stanowisko Rady dotyczące fundacji rodzinnej to drogowskaz dla osób planujących sukcesję lub przesunięcia majątkowe z wykorzystaniem fundacji rodzinnej. W oparciu o analizę konkretnego przypadku Rada wskazała, kiedy tego typu działania mogą zostać uznane za unikanie opodatkowania. Z lektury stanowiska Rady wynikają następujące użyteczne wnioski:
Podatnik nie musi wybierać rozwiązań z najwyższym opodatkowaniem
Rada krytykuje praktykę organów podatkowych, które oczekują, że podatnik zawsze powinien wybierać rozwiązanie skutkujące najwyższym opodatkowaniem. Takie podejście stanowi przejaw nadmiernego fiskalizmu.
Zamiast tego, zdaniem Rady, punktem odniesienia powinien być rozsądnie działający podatnik, który w sposób naturalny dąży do optymalizacji obciążeń finansowych – nie po to, aby unikać nielegalnie podatków, lecz aby racjonalnie zarządzać swoim majątkiem.
Motywacja podatnika – cel podatkowy czy sukcesyjny
Rada zwraca uwagę, że przy ocenie działań podatnika kluczowe znaczenie ma motywacja towarzysząca utworzeniu fundacji rodzinnej. Czy była to wyłącznie chęć skorzystania z preferencji podatkowych, czy raczej wola długofalowego zarządzania majątkiem i przekazania go następcom.
Stwierdzenie, że fundator nie zdecydowałby się na powołanie fundacji, gdyby nie korzyści podatkowe, prowadzi do oceny jego działań jako sztucznych, a więc ukierunkowanych na uniknięcie opodatkowania.
Qui bono – czyli kto korzysta z majątku fundacji rodzinnej
Jednym z istotnych aspektów w omawianym temacie jest odpowiedź na pytanie: kto realnie odnosi korzyści z powołania fundacji i wniesionego do niej majątku? Jeśli fundacja rodzinna została powołana tylko po to, by fundator mógł szybko odzyskać włożony do niej majątek, to takie działanie nie zasługuje na ochronę.
Rada wskazuje, że znaczenie ma m.in.:
- krąg beneficjentów – wąski (np. fundator i najbliższa mu osoba) może wskazywać na chęć uniknięcia opodatkowania; szeroki, uzasadnia sukcesyjne działanie fundatora,
- czy fundacja rodzinna rzeczywiście inwestuje i pomnaża majątek, czy tylko go szybko „konsumuje”,
- czy fundacja rodzinna nastawiona jest na długoterminowe funkcjonowanie, czy też na uzyskanie doraźnej korzyści.
Szybka konsumpcje vs. sukcesja
Rada ostrzega, że fundacja rodzinna, która pozornie realizuje swoje cele, naraża się na uznanie za instrument służący unikaniu opodatkowania.
Zwolnienie z podatku przysługuje tylko tym fundacjom, które realizują ustawowe cele tj. gromadzą majątek, zarządzają nim i spełniają świadczenia na rzecz beneficjentów, działając w sposób zorganizowany i długoterminowy.
Ważnymi wskaźnikami, czy fundację rodzinną utworzono w celu unikania opodatkowania są:
- brak natychmiastowej konsumpcji majątku,
- faktyczne inwestowanie i reinwestowanie aktywów przez fundację.
Fundacja rodzinna – wymagana szeroka ocena
Rady wskazała na konieczność oceny działań podatnika każdorazowo w szerszym kontekście.
Należy brać pod uwagę działania podejmowane na etapie tworzenia fundacji i zasilania jej w majątek. Muszą być również uwzględniane działania samej fundacji rodzinnej, już po jej powstaniu, odnoszące się do jej majątku.
O unikaniu opodatkowania świadczyć może w szczególności okoliczność, że aktywa uzyskane przez fundację od podatnika wracają w krótkim czasie do niego, choćby w innej postaci.
Podsumowując stanowisko Rady
- Decyzja o utworzeniu fundacji rodzinnej nie może być automatycznie uznawana za próbę obejścia przepisów podatkowych.
- Fundacji nie można powoływać tylko dla korzyści podatkowych. Z oceny działań fundatorów powinno wynikać, że ustanowili fundację dla długofalowego gromadzenia majątku i zarządzania nim. A także, że posiadają cele i plany inwestycyjne, że preferencje podatkowe są tylko skutkiem ubocznym, a nie głównym motywem całej operacji.
- Jest lepiej, gdy krąg beneficjentów fundacji nie ogranicza się do fundatora i najbliższej mu osoby (np. małżonka), lecz jest szerszy. To wskazuje na rzeczywiste intencje sukcesyjne.
- O tym, że fundacja rodzinna nie została powołana w sztucznym celu świadczy to, że wniesiony do niej majątek nie został natychmiast skonsumowany, lecz pozostał w fundacji lub przeznaczono go na dalsze inwestycje.
- Przy ocenie, czy nastąpiło unikanie opodatkowania przy wykorzystaniu fundacji rodzinnej należy brać pod uwagę okoliczności występujące przed i po utworzeniu fundacji.
Adwokat Krzysztof Smaga